het stedelijk en de oorlog

Ik liep een beetje vermoeid de tentoonstelling in, maar al gauw was die vermoeidheid verdwenen. Ik zag ‘Het Stedelijk en de oorlog’ die tot 13 mei te zien is in het Stedelijk Museum van Amsterdam.

 ‘De oorlog’ is de oorlog die rond 1940 over de wereld raasde, en Nederland niet oversloeg zoals in 1914 het geval was geweest. Veel mensen dachten dat het ook dit keer wel zou over waaien.

Hoe gruwelijk en verwarrend die oorlog geweest is komt heel indrukwekkend naar voren in de tentoonstelling. Veel aspecten van het leven en de kunst uit die tijd worden getoond in een samenhang die nog nooit te zien is geweest. Ook zijn er prachtige tekeningen te zien die meestal diep in de archieven zijn opgeborgen.

Er moet veel onderzoek gedaan zijn door de samenstellers. Onder meer  naar de soms onduidelijke of verdachte verwerving van een aantal kunstwerken en naar de moeilijke omstandigheden waarin er onmogelijke keuzes gemaakt moesten worden. Ook de rol van een aantal kunstenaars wordt onder de loep genomen. De tentoonstelling doet, ondanks dat de oorlog zich lang voor mijn tijd afspeelde, zeer actueel aan.

Er zijn een aantal pijnlijke dingen te zien. Zo zag ik op een klein scherm een kort filmpje. Een heldhaftige jonge kunstenaar is geestdriftig bezig de gespierde mannen van de Arbeitseinsatz, al schetsend op papier vast te leggen. De arbeiders zijn bezig met het graven van een onduidelijke kuil. De Kunstenaar werkte voor de tentoonstelling “Kunstenaars zien den Arbeidsdienst”. Wat bracht die mooie gespierde kunstenaar tot zijn medewerking. Was hij altijd al goed in modeltekenen op de academie en zag hij nu eindelijk dat zijn kunde toch heel praktisch toepasbaar was? Of had hij thuis een hongerige vrouw met hongerige huilende kinderen? Hij staat er erg gezond en stevig bij. Maar misschien dwong de bezetter hem een paar Duitse biefstukken te verorberen voordat hij aan het werk mocht.

En de cameraman die het filmpje maakte was dat ook een naar erkenning en voedsel hunkerende man?  De bezetter dichtte aan de kunst een belangrijke rol toe wil dat filmpje laten zien. Maar niet gespierde kunst was ondermijnend en gevaarlijk voor de volksgezondheid.

En hoe stonden  die blonde god en de cameraman tegenover die ongezonde kunst en  kunstenaars ?

De kunstenaarsverenigingen Sint Lucas, De Onafhankelijken, De Brug, en De Hollandse Kunstenaars kring ontdeden zich van hun joodse collega’s en profileerden zich met onderwerpen goedgekeurd door de bezetter zo als ‘Stillevens landschappen en portretten in traditionele stijl’. Met dat profiel werd goed gescoord. De verkoop van Kunstwerken verliep boven alle verwachtingen. Vanwege de geld ontwaarding zochten mensen die geld hadden naar een waardevaste belegging. De kunstenaarsverenigingen gebruikten het Stedelijk als hun thuisbasis. Na de oorlog verdreef Sandberg hen uit de kunsttempel om er nooit meer in terug te mogen keren.

Achteraf is het allemaal makkelijk praten. De mensen die wel hun morele kompas gebruikten, dat zijn  meestal  niet de gemakkelijkste mensen. Of is ook dat helemaal niet waar als niets meer is wat het lijkt.

 

Vera de groot